ҚР Мемлекеттік рәміздері
ҚР Президентінің Жолдауы
ҚР Президентінің Ресми сайты
Қазақстан-2050 Мәңгілік Ел

6e29c7ef-7ded-435d-972f-ef681f7b2d78.jpg

Сапар Рахменшеев: Денсаулық сақтау аурудың алдын алуға бағытталуы тиіс Бүгін, 13:34 Алматы қалалық психикалық денсаулық орталығының мамандары соңғы кездері ата-аналарды алаңдатқан балалардың психологиялық жағдайына қатысты өзекті түйткілдердің түйінін тарқатып, медициналық көмектің сапасын арттыру мақсатында жасөспірімдермен жұмыс істейтін мекемелердің мамандарына көмекші құрал ретінде бірнеше әдістемелік нұсқаулық әзірлеуге кірісті. Қазір орталықтың бастамасымен суицидтің алдын-алуға арналған әдістемелік нұсқаулықты алматылық психологтар мұғалімдерге, психологтарға және ішкі істер органдарының кәмелетке толмағандар істері жөніндегі учаскелік полиция инспекторларына, ата-аналарға тегін үлестіріп жатыр.

Талдау негізінде кәсіби кеңес дайындау

Алматы қалалық психикалық денсаулық орталығының директоры Сапар Рахменшеевтің айтуынша, жасөспірімдер арасында өз-өзіне қол жұмсау оқиғалары бойынша түрлі зерттеу мен талдау жүргізілген. «Бұл Қазақстан-Ресей медицина университетімен бірлесіп әзірленген оқулық, әдістемелік құрал. Балалар мен ата-анасының, педагогтің қарым-қатынасы, жасөспірімдердің психологиялық жағдайы, мінез-құлқында қандай да бір өзгерістер пайда болғанда назар аударып, дабыл қағу және қалай әрекет ету керектігі айтылады. Талдау кезінде баланың жасы, жынысы, тұрмыстық жағдайы назарға ілікті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен шетел ғалымдарының тәжірибесіне сүйеніп әзірленген әдістемелік-нұсқаулық осындай оқыс оқиғалардың азаюына септігін тигізеді деп сенемін», — дейді ол.

08cd5d2e-e75f-46cb-b10d-fa1e9b9f41be.jpg

Бала психикасы өте нәзік. Сондықтан бұл мәселеге ата-анадан бастап, кімнің де болса бей-жәй қарамағаны жөн. Психологтар келешекте суицидтен болатын өлім-жітім қатерлі ісіктен қайтыс болғандар туралы статистикалық көрсеткіштен асып, екінші орынға жетуі мүмкін деп алаңдайды. Сапар Рахменшеевтің айтуынша, бұл кесапаттың алдын-алудың ең жақсы әдісі — жастар мен ата-аналарды, дәрігерлерді балалар мен жасөспірімдердің суицидтік мінез-құлық ерекшеліктеріне арналған білім беру бағдарламаларын оқытып, толық ақпаратпен қамтамасыз ету. Айта кетейік, Алматы қалалық психикалық денсаулық орталығында психологиялық қызметтің қолжетімділігін арттыру мақсатында тәулік бойы сенім телефондары жұмыс істейді. Клиникалық психологтар қала тұрғындарына, қонақтарға кеңес береді. Сонымен бірге орталықта ментальді білім беру мектебі іске қосылған. Мұнда әлеуметтік қызметкерлер, дәрігерлер, заңгерлер психикалық көмекке мұқтаж адамдарға және науқастардың туысқандарына тегін құқықтық, медициналық және әлеуметтік мәселелер бойынша кеңес береді. 2019 жылы 28 адам мектептің қызметіне жүгініпті. Биыл 300 жуық тұрғын құқықтық көмек алған.

4ac8325d-de4d-4803-bc64-c09c891f7116.jpg

«Жақында Алматы қаласының білім басқармасымен бірге «Балалар компьютерге қанша уақыт телміреді?» деген сұраққа жауап іздеу мақсатында анкеталық сауалнама жүргіздік. 1-11 сыныпта оқитын 3000 оқушы анкета сұрақтарына жауап берді. Қазір біздің орталықтың кәсіби психолог, психиатрлары оған талдау жасап жатыр. Бұрын-соңды мұндай зерттеу жүргізілмеген. Қорытындысы екі аптадан кейін дайын болады. Қай жастағы бала қанша уақыт интернетке байланады және сабақ оқи ма? Біздің психологтар әр баланың жасына байланысты гаджетті пайдалануға кәсіби кеңес әзірлейді», — дейді орталық директоры. Психологтар анкеталық жауаптардың негізінде әдістемелік нұсқаулық әзірлеуді жоспарлап отыр.

Еңбек терапиясының пайдасы

Алып шаһардың тұрғындарына психологиялық және наркологиялық көмек көрсететін орталықта еңбек терапиясы жолға қойылған. Мұндағы тігін цехы мен баспаханада науқастар еңбек етеді. Сонымен бірге орталықтың ауласында көкөніс егіп, жеміс ағаштарын баптап, күзде өнімін жинайды. Өткен күзде науқастар жүзге жуық ағаш егіпті. Орталықта медициналық ұйым басшыларына науқастар тіккен медициналық киімдер, төсек жиынтықтарының көрмесін ұйымдастыру дәстүрге айналған. Бірнеше емханадан тапсырыс та түскен. Сапар Рахменшеевтің айтуынша, психикалық ауруға шалдыққан, есірткі заттарын немесе алкогольдік өнімдерді тұтынып, одан емделген науқастардың қоғамға бейімделуі өте қиын. Себебі мұндай кеселден айықса да, ешқайда жұмысқа алмайды. Сондықтан орталық басшысы науқастар осы дүниенің бір кірпіші болып қалануы үшін еңбек терапиясының маңызды екенін алға тартады.

14e3024d-ed6e-4422-a8fe-7feb42fdea54.jpg

«Былтыр қазан айында Дүниежүзілік психикалық денсаулық саласы мамандарының конгресі өтті. Осы халықаралық жиында біздің орталықтағы еңбек терапиясының атқарған қызметі және науқастардың тіршілігі жайында бейнебаян көрсеттім. Әлем дәрігерлері мұндай жаңалыққа оң баға берді. Әзірге еңбек терапиясының жұмысын өз күшімізбен дөңгелетіп отырмыз,- дейді Сапар Рахменшеев.

23118a71-20b7-4a35-a26c-6079e88f557c.jpg

Сапар Құттыбайұлының айтуынша, орталыққа түскен науқастардың денсаулығы дәрігерлердің жіті бақылауында. Тіпті компьютерлік томографиялық және ультрадыбыстық зерттеулер арқылы олардың басқа да дертін ертерек анықтап, емдеу сапасын арттырған. Биыл маусымда синтетикалық есірткіні жедел анықтайтын хроматограф іске қосылмақшы. Бұл туралы орталық директоры: «Хроматограф кітапханасында синтетикалық есірткінің 5 мыңнан астам түрі жөнінде дерек бар. Соның реагенттерін әкелсек, маусым айынан бастап іске қосамыз. Қазіргі таңда қалада психикалық денсаулық орталығында түрлі психикалық және наркологиялық кеселге шалдыққан 16 мың науқас динамикалық бақылауда тұр. Біздің мамандар есірткі заттары, алкогольді сусындардың зияны мен зардабы жайлы тренингтер, басқосуларды тұрақты түрде ұйымдастырады. Оған ата-аналар, оқушылар, студенттер, ұстаздар қатысады. Біздің мақсатымыз — ұрпақты осындай жағымсыз әдеттерден аулақ болуға үгіттеу. Салауатты өмір салтын ұстануға шақыру. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай, «Қазіргі денсаулық сақтау ісі қымбатқа түсетін стационарлық емге емес, негізінен аурудың алдын алуға бағытталуға тиіс. Салауатты өмір салтын насихаттай отырып, қоғамдық денсаулықты басқару ісін күшейту керек», — дейді.
Мәлімет көзі: https://jasqazaq.kz/sapar-rahmensheev-densaulykh-sakhtau-aurudyn-aldyn-aluga-bagyttaluy-tiis/

 

БҰҰ-дың мәлімдеуінше, есірткі жыл сайын әлемде 500 мыңнан астам адамның өмірін қияды

Елімізде есірткіге еліткендер саны артып келедіegemen.kz

Соңғы 5 жылда елімізде есірткіге еліткендер саны 14 есеге өскен. Денсаулық сақтау министрлігінің мәлімдеуінше, бүгінде республика бойынша 109 мыңнан аса адам наркологиялық есепте тұр. Оның 16 мың 761-і әйел. Ал бір Алматының өзінде қазір ішімдік пен есірткіге салынған 900-ден астам қыз-келіншек ем қабылдап жатыр, деп хабарлайды Almaty.tv тілшісі.

 

47 жастағы Алматы тұрғыны наркологиялық есепте тұрғанына 7 жыл болған. Осыдан 8 жыл бұрын күйеуі, кейін ата-анасы қайтыс болып, күйінгеннен ішімдікке салыныпты. Бұған дейін 3 мәрте орталықта емделуге тырысқан. Алайда, алкогольге тәуелді екенін жасырмайды. «Арам су өмірім мен денсаулығымды құртты» деген ол бұл жолы мәжбүрлі ем қабылдап жатқанын айтады.

«Туыстарым да мәжбүрлеп әкелген кездер болды. Ең сорақысы, сәл қиыншылық болса, мен өзімді ұстай алмай қаламын. Бұл – әдет емес, асқынған ауруға айналды десем болады. Ішімдікке салынып, ата-анамның жүйке жүйесін тоздырдым. Олар менің бұл әрекетіме шыдамады деп ойлаймын», – деді тұрғын.

Қазір жалғызбасты әйел қалалық психикалық сауықтыру орталығының наркологиялық қызметінде ем қабылдайды. Бұл мекемеде ішімдік пен есірткіге тәуелді 4608 адам тіркеуде тұр. Олардың 900-ден астамы әйел. Былтыр көрсеткіш мыңнан асыпты. Дәрігерлердің айтуынша, соңғы уақытта қыз-келіншектер алкоголь мен психотроптық заттарға әуестенуі – қауіпті құбылыс.  

«Қазіргі әйелдердің бұрынғымен салыстырғанда қоғаммен қарым-қатынасы өте белсенді. Ол стресстік жағдайға және қоғамда болып жатқан зиянды қауіп-қатер факторларына жиі ілінеді. Әрине, ешкім оны әдейі бастамайды, қоғамның, қоршаған ортадағы адамдардың әсерін өздері білмей қалады. Есірткіні немесе алкогольді сусындарды қабылдай бастайды да, тәуелділікке шалдығып қалады», – деді Психикалық сауықтыру орталығы наркологиялық қызметінің бөлім меңгерушісі Данияр Сүйінбеков.

БҰҰ-дың мәлімдеуінше, есірткі жыл сайын әлемде 500 мыңнан астам адамның өмірін қияды. Қазір елімізде наркологиялық есепте 109 мың 216 адам тұр. Оның 102-сі бала. 16 мыңнан астам нәзік жанды ішімдік пен психотроптық заттарға тәуелді. Мамандардың айтуынша, улы «тажалдың» тырнағына ілінгендердің жүйке жүйесі мен ағзасы зақымдалады, дұрыс ойлана алмайды. Бірақ науқас дертке шалдыққанын мойындап, ұзақ уақыт ем қабылдаса, тәуелділіктен құлан таза айығуға мүмкіндік бар.

«Бірінші сатысында дезинтаксикация жасалады. Яғни, уланған ағзаны тазарту керек. Егер қосымша, бауыр, бүйрек зақымданса, оны қалпына келтіру керек. Бұл дәрілік сатысы. Кейінгі саты ол – оңалту. Ол кезде науқастар психологтармен, психотерапевттермен жұмыс істейді. Егер құжаттары жоғалып қалса,  қаайта жасап береміз», – деді Психикалық сауықтыру орталығы наркологиялық қызметінің бөлім меңгерушісі Данияр Сүйінбеков.

Алматы қалалық психикалық сауықтыру орталығының наркологиялық қызметіне ішімдікке салынған немесе есірткіге тәуелді адамдарды көп жағдайда тәртіп сақшылары мәжбүрлі түрде алып келеді. Қоғамға қауіпті деп танылған масаң күйдегі мұндай азаматтарға дәрі-дәрмек беріліп, қажетті психологиялық көмек көрсетіледі. Ал ем-шараға көнбей, бұзақылыққа баратындар болса, мекемеде қауіпсіздік қамтамасыз етілген.

Аяулым Көлжігіт, Сағынғали Мұңайтпасов, «Алматы» телеарнасы

Ақтөбеде синтетикалық есірткі салушы ұсталды » Керек.info  қоғамдық-ақпараттық апталық газетінің интернет нұсқасы

 Диспансерде синтетикалық есірткіге тәуелділіктен емделіп жатқандардың көрсеткіші соңғы үш жылда 54 пайызға өскен. Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығы осындай мәліметімен бөлісті. Автор: Асқарбек Қазанғап 03.05.2023 "7-20-25" бағдарламасын жалғастыру қажет, бірақ ... Атырауда тоғыз қабатты үйдің жертөлесі жекенің қолына өтіп кеткен Автонесие: Көлік құнының 15 пайызы алғашқы жарна ретінде талап етілуі мүмкін Сорақысы сол, аталмыш кеселдің қақпанына түсіп жатқандар жылдан-жылға жасарып барады. Жазасын ойламай, оңай ақша тапқысы келіп, есірткіні жасыратындардың да қарасы көп. Интернет арқылы жүзеге асырылып жатқан қылмысқа тосқауыл бар ма? - Қазір жасым отызға келіп қалды, синтетиканы мектепте оқып жүргенде алғаш рет қолдана бастағанмын. Достарым берген болатын. Бұл жігіт «бір рет қана қолданып көремін» деп, жастық шағын есірткі-шайтанның уысына ұстатқан. Сананың да, тұрмыстың да құрдымына кеткен азамат қазір Алматыдағы Психикалық сауықтыру орталығында емделіп жатыр.  Ол үшін мефедрон атты бәлекетке байланған қатарластарының көп болуы қалыпты құбылысқа айналғандай. - Қазіргі уақытта мефедрон, әсіресе, жастардың арасында үлкен сұранысқа ие.  Байы да, кедейі де синтетиканы пайдаланады. Ләззат алу үшін адам соңғы ақшасын беруге дайын. Қарызға батасың. Айналаңдағыларға өтірік айтуың көбейеді. Өз-өзіңді ол тәуелділіктен алып шығу өте қиын. Соның кесірінен жұмысымнан да, барымнан да айырылдым. Бұл орталықтың өзінде 5 мыңға жуық адам есепте тұр. Оның жартысы –  есірткіге тәуелділер. Бұрын героинге әуес жандар көп болса, синтетиканың келуімен олардың қарасы сирепті. Қазір жаппай «мефедрон», «скорость» қақпанына түсіп жатыр. Бір сәттік ләззаттың одан соңғы азабы сұрапыл. Гүлмира Әбдібаева, «Психиканы сауықтыру орталығы» КМК бас дәрігердің орынбасары: - Психикалық өзгерістерге ұшырап жатқан балалар өте көп. Және бір рет қолданып, психоз жағдайымен жедел жәрдеммен түсіп жатқан аурулар көп. Психикасы өзгеріп кетеді, галлюцинация, есту галлюцинациялары, қорқыныш сезімі, қоршаған ортаны басқаша қабылдау, өз денесін басқаша қабылдау, осындай психикалық өзгерістер дамиды. Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практика орталығы өз есебін жүргізген. Науқастардың дені 18 бен 30 жас аралығындағылар. Кемәлетке толмаған тәуелді  балалар да жылдан жылға өсіп барады. Нәби Есімов, Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практика орталығы директорының орынбасары: - 2020 жылы бізде динамикалық бақылауда 449 адам болса, 2021 жылы  528 адам, 2022 жылы 661 адам есепте болды. Ал 2023 жылдың бірінші тоқсаның қорытындылаған кезде 694  адам динамикалық бақылауда болды. Бұл 2020 жыл мен қазіргі таңдағы өсуді бақыласақ, ол 54 пайыздан астам өскен. Яғни қандай өзекті мәселе екеніне көз жетіп отыр. Алматы полициясы жыл басынан бері 7 келі синтетикалық есірткіні тәркілеген. Төрт астыртын жұмыс істеген зертхана жабылған. Соның өзінде жаңбырдан кейін қаптаған саңырауқұлақтай басқасы ашылып жатыр. Интернет арқылы саудалайтындықтан, көбіне бұл қылмыстың басында  тұрғандарға құрық бойламайды. Салтанат Әзірбек, Алматы полиция департаментінің ресми өкілі: - Өздері бірбірін танымайды. Тапсырысты интернет арқылы алады. Кішігірім тапсырыс беретін адамдарды да көзбе-көз көрмейді, яғни бір-бірімен байланыспайақ, осындай қылмыс істелініп жатыр. Кей  кезде тапсырыс беруші, яғни жұмыс беруші шетел азаматы болып шығады. Қылмыскерді ұстау, науқасты емдеу – осы кеселдің салдары. Ал адамның есірткіге тәуелді болу себебінің тамыры тереңде жатыр. Сайып келгенде құмарлық құзынан құламау әркімнің өз қолында. Бізді Youtubе-та қараңыз! Бізді Facebook-та, Instagram-да, Tele

ktk.kz сайтының материалдарын пайдалану Материалды мәтіннің бірінші немесе екінші сөйлемінде негізгі мәтін ретінде бір шрифтпен орналастырылуы тиіс материалға тікелей гиперсілтеме болған кезде рұқсат етіледі.

Бүгінгінің баласы үңіліп отырған гаджетін алып қойсаң, қолыңда өле жаздайды. Тіпті жылап жатқан сәбиге смартфоныңды ұстатсаң, сол сәтте бақырғанын сап тыйып, виртуалды әлемге енуге әрекет жасайтынына таңғалмайтын күнге жеттік. Мұның алаңдататын жайтқа айналғаны соншалықты, арнаулы мамандар қазір осы ауытқудың түрлерін жіктеп бере алатын жағдайға жетті...

 
Айнаш ЕСАЛИ

Цифрлық аутизм мен «классикалық» аутизмнің айырмашылығы

Мәселен, қазір номофобия деген бар, бұл – смартфонсыз қалудан қорқу. Бұл термин 2008 жылы пайда болып, 2018 жылы Кембридж сөздігіне енген. Номофоб адам гаджетінің қуаты біте бастағанда немесе бір жерде ұмыт қалдырған кезде мазасыз күй кешеді. Телефонсыз қалу қатері жақындаған сайын жүрегі қатты соғып, тағатсыз күй кешіп, ашуға бой алдырады. Ғалымдар бұл ахуал туралы «ХХІ ғасырдағы ең ауыр тәуелділіктің бірі болуы мүмкін» деген болжам жасаған. Тіпті оны психикалық ауытқу ретінде диагностикалық емдеуге тіркеуді ұсынған.

Екіншісі, фаббинг – әріптестердің, қонақтардың, тіпті ең жақын жандарыңның ортасында отырғанда да смартфоннан бас алмау, яғни фаббер көппен отырған кезінде де жанындағы адамға емес, қолындағы гаджетіне ғана назар аударады. Осылайша, қоғамдық ортадан оқшауланады.

Үшіншісі, фомо – маңызды нәрседен құр қаламын деп дегбірсіздену. Бұл термин де 2013 жылы ресми түрде Оксфорд сөздігіне енген. Мұндай психологиялық дертке душар болғандар әлеуметтік желі қолданушыларының жылы сөзі мен жағымды пікіріне мұқтаж. Яғни оқырмандары қолпаштап жазбай қалса, жарияланымдары қаралым жинамаса, ол адамның көңілінің қошы болмай, күйзеліске ұшырайды.

Күлкілі болып көрінуі де мүмкін, мұндай кеселге бой алдырғандар өзіне өзі көңілі толмай, өзінен көп «лайк» жинайтындарға қызығумен, солармен өзін салыстырумен күні өтіп жатқанын түсінбейді. Әлеуметтік желіде ешкім жазбасына назар аудармаса, тіпті өзін қораш, қоғамға керексіз сезініп, жантәсілім етуге дейін барады.

Оған қоса кейінгі жылдары осы замандағы адамдардың өміріне «сандық детоксикация» деген термин кірді. Бұл – цифрлық технологиялардан саналы түрде белгілі бір уақытқа бас тарту. Ағзаны зиянды, улы қалдықтардан құтылу үшін «детоксикация» жасалынатын болса, ми, ақыл-есті қажетсіз ақпараттардан арылту үшін де осы әдіске жүгінуге болады екен. Детокс тәсілі тәулікпен санаспай, цифрлық құрылғыдан бас алмайтын, одан бір сәтке көз жазып қалса, қымбатынан айырылғандай мазасыз күй кешетін жандарға арналған. Ал енді мұны аурудың бірі демей көріңізші. Сондықтан да бүгінгі таңда осыдан құтылу үшін онлайн­ қосымшалар мен детокс курстар пайда болып жатыр.

Бұл дерттің дендегені сол, туризм терминіне де «Мерекелердегі сандық де­­токсикация» деген жаңа саяхат түрі қосылған. Мұндай турлардың туристері сапар шеккен кезінде WI-FI орнатылмаған қонақүйлерге орналастырылады. Тіпті мұндай жиһанкездердің смартфондарын жинап алу мәселесі де қарастырылған. Осылайша, саяхатшылар­ виртуалды әлемнен алыстап, табиғат аясында тыныс алады. Айналасында тірі, басқа және нағыз өмір өтіп жатқанын көреді.

Дегенмен қазіргі күндері цифр­лық аутизм­ дертіне душар болып қалмау үшін смарт­­фондағы App Store, Play Market қосым­шасынан арнайы таймерді көшіріп алу қарастырылған. Бұл тетік сіздің интернетте қанша уақыт отырғаныңызды қаперге салып, бақылау жасап отырады.

Мамандардың айтуынша, цифрлық аутизм – ми қызметі бұзылуының жаңа, әлі зерттелмеген түрі. Аутизмнің өзі данышпандардың кеселі деген пайым бар және оның 98 түрі болса да, осының ақиқат екенін нақтылау қиын.

«Виртуалды аутизм жақында пайда болды, оған 10 жыл да болған жоқ. Ол мультимедиялық плазмалар, планшеттер мен телефондар пайда болған кезде дами бастады. Балалар қалыпты дамымаған кезде, біз нев­ро­­логтер неврологиялық кері кету деп атаймыз. Егер «классикалық» аутизмнің туабітті алғышарттары болса, ауытқушылықтың бұл түрі тек 1,5 жаста көрінеді», дейді балалардың неврологиялық патологиясына маман­дан­ған Константин Пушкарев.

Сарапшының айтуынша, цифр­лық­ аутизмнің дамуы сөйлеу қалып­тас­қан­нан кейін басталады және асқазан-ішек­ жолдарымен тікелей байланысты көрі­неді.

«Біз барлық ақпаратты ауыз арқылы қабылдаймыз. Дәмдік анализаторлар және баланың заттарды зерттеуі – мұның бәрі сынақ әдісімен дамиды. Дамудың осы тармағындағы маңызды сәт – баланың 6 айлық жасы, жарма, картоп езбесі сияқты басқа да қосымша тамақ бере бастайтын кезі. Дәл осы кезеңде неврологиялық кеселдерден айналып өтуге болады. Себебі ми бәрін түсінеді: тамақты шайнау керек екенін біледі. Осылайша, артикуляциялық дағдылар да­­миды», дейді невропатолог.

Қысқасы, мамандар тамақ ішіп отыр­ған балаға гаджет берген кезде ми­дың тектоникасы бұзылатынын айтады.

«Сатып алған» аурудың емі бар

Ауытқудың басы – компьютер, гаджеттерде 4 сағаттан артық тапжылмай отырудан басталады. Мәселен, румыниялық психолог Мариус Замфир әбден зерттей келе осындай қорытындыға келген. Ғалымның француз әріптестері бір ай бойы гаджеттерден бас тартқан кейбір балалар аутизм белгілерінен айыққанын анықтаған.

Қазіргі таңда отандық психиатрлар «Баланың жанын ауыртпай, телефоннан қалай ажыратуға болады?» деген әдістемелік құрал әзірлеп отыр. Бұған Алматы қалалық психикалық денсаулық орталығы мен Қазақстан-Ресей медициналық университетінің білікті психиатрлары, психологтері жаңа әдістемелік құрал әзірлеуге кірісіп отыр. Өйткені цифрлық технология дамыған сайын компьютерлік ойындарға үйір балалар көбейіп қана қоймай, олардың көпшілігінің қоршаған ортамен қарым-қатынасы азайып, қимыл-қозғалысы шектеліп, ойлау қабілетінің дамуы тежеле бастағаны байқалып отыр.

Алматы қалалық психикалық денсаулық орталығының директоры Сапар Рахменшеевтің айтуынша, психологтердің көмегіне жүгінетін ата-аналар жиілеген. Телефонсыз тамақ ішпейтін, ұйықтамайтын, ойнамайтын тәуелді балалардың ең кішкентайы – екі айлық нәресте. Цифрлық дәуірде белең алған осындай оқиғалар әдістемелік оқу құралын әзірлеуге түрткі болды дейді орталық басшысы.

– Біріншіден, цифрлық құрылғыларға жіпсіз байланған балалардың көру қабілеті нашарлайды. Офтальмолог мамандардың кабинетінде қазір ұзын-сонар кезекті көресіз. Екіншіден, бала телефонға телміргенде бірқалыпты отырады. Бұл омыртқаларының қисық өсуіне тікелей әсер етеді. Үшіншіден, олардың психикалық мінез-құлқы өзгереді. Мінезі тез құбылады. Телефонды алып қойса, ашуланып, дау шығарады. Сіркесі су көтермейді. Қаны басына шауып, жұлқынып, айбат көрсетуге де дайын тұрады. Біздің орталықта емделген балаларды зерттеу барысында мінез-құлықтағы ауытқуды, оқшаулану сияқты өзгерістерді байқадық, – дейді орталықтың директоры С.Рахменшеев.

Дегенмен психологтер баланың нәзік пси­хикасын тәуелділіктен құтқаруға бола­ды деп сендірді. Қазіргі таңда тек бір Алматының өзінде 2 мыңға жуық кәмелет жасына толмаған ұл-қыз­ психикалық есепте тіркеуде тұр. Олар­дың 12-сі шизо­фре­­ния F20 бойын­ша тіркелсе, ақыл-есі кем­ 664 нау­қас,­ аутизмге шалдыққан 613­ бала дәрі­гер­лер­дің бақылауында тұр.­ Биыл жүйке ауруларына шипа іздеп кел­ген­ балалар саны 200-ге жуық көбей­ген.­­ Ал әдістемелік құрал келешекте мек­­­теп пси­хологтері мен ұстаздардың кө­­мекші құралына айналатынын айтады мамандар.

Цифрлық аутизмінің кодталуы әлі тіркелмегендіктен, сәйкесінше ресми диагнозы да жоқ. Бірақ сәбидің тілі тым кеш шығатын болса, атын атап шақырғанда естімегендей мәңгіріп отырса, балалармен тіл табысып ойнай алмаса, яки себепсіз қатыгезденуі осы кеселдің басы деп білу керек. Мұндай балалардың қандай да бір ойынға, іске деген қызығушылықтары да шектеулі болып келмек. Ол балаларға міндетті түрде невропатолог, логопед, дефектолог мамандардың көмегі қажет.

Жуырда осы мәселеге орай, Алматыдағы Өңірлік коммуникациялар қызметінің алаңында «Арнайы және инклюзивті білім беруді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығы» баспасөз мәслихатын өткізген еді. Мамандар дүние жүзінде, оның ішінде Қазақстанда да аутизмге шалдыққан балалардың саны артып келе жатқанын нақты мысалдармен дәйектеп отыр. Статистикаға сәйкес, ерте бастан аутизмге шалдыққан балалардың саны – 1 052, мектеп жасына дейінгі балалар саны (3-5 жасқа дейін) – 4 331, 6 жастан 18 жасқа дейінгі балалар – 6 704.

«Біз аутист-балалардың жасына қарай саны көбейгенін байқаймыз. Басты себептерінің бірі – ерте жас­тан аутизммен ауыратын балаларға психологиялық-педагогикалық көмек көрсетудің жеткіліксіздігі, баланың дамуына ерте араласудың болмауы. Қазіргі заманда ерте араласудың маңыздылығы туралы айтылып жүргенімен, әлемдік статистика ерте түзету көмегі бар аутизммен ауыратын балалардың 60-70 пайызы қоғамда жақсы бейімделіп, әлеуметтенетінін көрсетеді», дейді Орталықтың Оңалту және жаңа технологияларды енгізу бөлімінің меңгерушісі, жоғары санаттағы педагог-психолог Зәуре Жангелдинова.

Бұл ретте елімізде 208 психологиялық-педагогикалық түзету кабинеті мен 18 жасқа дейінгі балаларға жеке немесе топтық түрде көмек көрсететін 13 республикалық орталық бар екенін айта кеткен жөн. Сондай-ақ 44 арнайы және жалпы білім беретін мектепке дейінгі ұйымдарда және 9 аутизм орталығында дертті балаларға психологиялық-педагогикалық көмек көрсетіледі.

2020 жылы мамандарымыз аутизмі бар балалардың көпшілікпен араласып, әлеуметтенуіне бағытталған арнайы дамыту бағдарламасын әзірлеген еді. Бүгінде бұл оңалту орталықтарында, психологиялық-педагогикалық түзету кабинеттерінде, арнайы және жалпы білім беретін мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында кәдеге асып жүр.

Оңалту және жаңа технологияларды енгізу бөлімінің педагог-психологі Әсел Бақтығали аутист-балалардың 90 пайызында сенсорлық интеграциясында ауытқу бар екенін айтады.

«Сенсорлы интеграциялық терапия – науқас балалардың мінез-құлқы мен дамуын ұйымдастырудың тиімді әдісі. Аутизмі бар балалардың миы сенсорлық ақпаратты тіркемейді, олар қашқақтап, оқшау жүретін әрекеттерге бейім келеді. Көбінесе мұндай балалардың миы қауіпті сезбейді және одан сақтануды білмейді», дейді ол.

Аутизммен ауыратын балалар өз әрекетін реттеп, қоршаған әлемге бейімделу үшін сенсорлық сезіну өте маңызды. Осы мақсаттарда науқас балалардың мінез-құлқын жөндеп, өмірге бейімделуге көмектесетін сенсорлық ойындардың әдісін пайдаланады.

Өз кезегінде оңалту және жаңа технологияларды енгізу бөлімінің педагог-логопеді Жанар Естемесова аутизмге шалдыққан балалармен жұмыс істеген кезде баламалы әрі қосымша қарым-қатынас құралдарын қолдану қажет екенін айтады. Мұндай балалардың бірқатары өз қажеттіліктері мен тілегін жеткізе алмайды, жақын адамдарымен сөйлескен кезінде қиналады.

«Баламалы және қосымша қарым-қатынас әдістері деп отырғанымыз бұл – сөз бен оны толықтыратын қызметтерді қажет етпей-ақ, баланың отбасымен араласуын жақсартуға ықпал ететін қарым-қатынас әдістері. Оның үстіне біз күнделікті өмірде осындай қарым-қатынас әдістерін қолданамыз. Мысалы, бұл – жол белгілері, киім жапсырмалары, қоғамдық дәретханаларды көрсететін белгілер және т.б. Баламалы коммуникация дегеніміз – адамның сөйлемей-ақ, жазбай-ақ кез келген ақпаратты беру немесе қабылдаудың барлық тәсілі. Ал қосымша коммуни­кация – ақпаратты заттардың, ым-ишара, графикалық белгілердің көмегімен жеткізу тәсілі», дейді Ж.Естемесова.

Не десек те, алдымен ата-ана бала виртуалды әлемнің шеңгелінен суы­рып алу үшін қолынан келгеннің бәрін жасауға тура келеді. Баламен көп сөйлесіп, сүйікті ісімен бірге айналысып, бірге серуен құрып, армандаған үй хайуа­нын да алып беруге тура келеді. Мұның бәрі де – баланың қолындағы гаджеттен құтылудың ең қарапайым қарекеті.

АЛМАТЫ 

 

 

Алматы тұрғыны 40 жылдан кейін темекі шегуден бас тартты. Шылымға құмар азамат жүрек сырқаты сыр беріп, жедел жәрдем көлігімен ауруханаға жеткізіледі. Есін жиып, емделген науқасқа дәрігерлер темекіні шекпеуге кеңес береді. Денсаулығына қауіпті әдеттен бас тартпаса , жүрек қан тамырлары ауруы асқынып, оған медициналық көмектен тірі қалуы екіталай екенін ескертеді. Көк түтінге бозбала шақтан тәуелді 68 жастағы алматылық Алматы қалалық психикалық денсаулық орталығына шипа іздеп барады. Бұл жайында орталық директоры Сапар Рахменшеев хабарлады.

-8 жылдан бері темекіні аузына алмайды . Қазір денсаулығы жақсы. Дегенмен науқас бірнеше жыл бойы қалыптасқан әдеттен құтыламын деген шешім қабылдауы керек. Тәуелділіктен арылу оңай емес. Ашуланып, ұйқысыздық , тәбетін тежей алмау, өз бойын кернеген құмарлықпен арпалысқан емделушіге айықтырудың , бұл кесапаттан құтылуға мүмкіндік бар. Емі бар. Мұндай кезде дәрі-дәрмек тағайындаймыз. Біздің орталықта тұрғындарға психологиялық, психотерапиялық көмек көрсетіледі. Ең бастысы шылымға құмар азаматтың « бас тартамын» деген ниеті болу керек. Егер емделушінің құлшыныс , ниеті болмаса, емнің пайдасы болмайды, -дейді орталық директоры Сапар Рахменшеев.

Қазақстанда темекі өнімдеріне тәуелді шылымқұмарлар жайлы статистикалық санақ жүргізілмейді. Дегенмен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше жер бетінде жыл сайын тіркелетін 8 миллионға жуық өлім-жітім жүрек қан тамырлары ауруы, әртүрлі қатерлі ісіктен қант диабетінен емес, осы дерттердің пайда болуына және сырқаттың өршуіне өте жоғары қауіп тудыратын темекінің көк түтіні екен. Халықаралық ұйым 2025 жылға дейін жер шарында 23 миллион адам шылымға құмарлықтың салдарынан зардап шегуі мүмкін деп дабыл қағып жатыр.
Темекі құрамындағы никотиннен басқа темекі түтініндегі шайыр, аммиак, органикалық қышқылдар сияқты химиялық заттар шылым шегушінің ағзасын бүлдіріп, өмірін қысқартады дейді Сапар Рахменшеев. Денсаулыққа зияны орасан зор химиялық заттар қан тамырларының қызметін құлдыратып, қан айналымын әлсіретеді. Мұның нәтижесінде темекіге әуес жанның қан қысымы көтеріліп, жүрек қағысы жиілейді. Асқазан жарасы, бедеулік, жүрек сырқаты, қатерлі ісік , сусамыр сияқты жұқпалы емес аурулардың бас көтеруіне ықпал етеді.

-Көбінесе көк түтінге тәуелді жандар насыбайды тұтынып, шылым шегуден құтылдым деп ойлайды. Өкінішке қарай олардың құрамындағы зиянды заттардың ешқандай айырмашылығы жоқ. Шылым шеккенде никотин қанға өкпе арқылы тарап, ағзаны улайды. Өкпе тазарады деген мәлімет жалған. Насыбай атқанда зиянды заттар ауыз қуысының қан тамырлары арқылы қанға түсіп, ауыз қуысының, өкпенің, асқазанның қатерлі ісігінің пайда болуы мүмкін. Өйткені насыбайдың құрамында тауықтың қиы, әктің суы, сексеуілдің күлі, қараағаштың шайыры ,темекінің жапырағы бар. Насыбай атқан адам да никотинге тәуелділіктен зардап шегеді. Қазіргі таңда сәнге айналған электронды темекі де қауіпті, -дейді орталық директоры.

Темекі шегу ағзаны аздырып, ми қызметін әлсіретіп, ерте қартаю үдерісін жеделдетуге әсер ететін улы түтін. Шылымқорлардың отбасылық бюджетіне әкелетін шығыны да қомақты. Елімізде бір қораптың орташа бағасы 750 теңге . Никотинге тәуелді адам күніне бір қорапты тауысып, айына 22500 теңге , жылына 270 000 мың теңге көк түтінге жұмсайды. Ал он жылда 2 миллион 700 мың маңдай термен тапқан ақша қоқысқа лақтырады. Психологтар шылымқұмарлықтан ертерек арылып, салауатты өмір салтын ұстануға шақырады.